Vroeg in mijn carrière in de geestelijke gezondheidszorg zei een collega dat ik niet zo emotioneel moest worden van de pijnlijke verhalen die ik hoorde. Ik was te betrokken, te geraakt. De boodschap was duidelijk: als je het in dit vak wil volhouden, bouw je een muur op.

Die opmerking bleef me jaren bij. Niet omdat de opmerking an sich zo wreed was, al deed ze wel pijn. Er klopte iets niet aan, maar ik kon destijds de woorden nog niet vinden om te zeggen wat er dan precies niet juist was.

Hoe je bij iemands pijn kunt zijn

Terugkijkend zie ik nu wat er eigenlijk aan de hand was: het was niet dat ik “te veel voelde”, ik had gewoon nog niet geleerd hoe ik op een stabiele, gezonde en houdbare manier aanwezig kon zijn bij andermans pijn. Er is een verschil tussen meegesleurd worden door het lijden van een ander en er werkelijk bij aanwezig zijn. Van dat laatste wist ik nog niet hoe het moest.

Zelfcompassie had me toen enorm geholpen. Het had me een plek gegeven om te zijn terwijl ik bij de pijn van mijn patiënten aanwezig was. Een soort innerlijke grond, zonder dat ik daardoor minder betrokken zou zijn bij wat ze deelden.

Empathiemoeheid

Kristin Neff, een van de vooraanstaande onderzoekers op het gebied van zelfcompassie, heeft aangetoond dat zelfcompassie bescherming biedt tegen burn-out, doordat het de emotionele intensiteit reguleert die ontstaat bij langdurige zorg voor anderen. Onderzoekers noemen het ook wel ‘empathiemoeheid’. Dat heeft minder te maken met te veel zorgen en meer met het ontbreken van eigen, innerlijke hulpbronnen om te verwerken wat je met je meedraagt.

Zelfcompassie helpt je om die hulpbronnen op te bouwen.

Na nog jaren directe met patiënten te hebben gewerkt en nadat ik kinderen had gekregen, maakte ik uiteindelijk een omslag in mijn werk. Ik verschoof van het behandelen van mensen naar het trainen ervan. Enerzijds nog steeds omdat ik het (opstapelende) gewicht van andermans pijn niet meer kon dragen, anderzijds omdat ik iets zag dat mijn aandacht vroeg: de ruimte die in de meeste professionele opleidingen ontbreekt voor de emotionele en psychologische werkelijkheid van werken in de zorg.

Dat wil zeggen: zorgprofessionals worden opgeleid om competent, beheerst en efficiënt te zijn in hun werk. En begrijp me niet verkeerd: dat zijn ze ook. Maar zelden worden ze getraind in wat dat werk werkelijk met een mens doet. De emotionele last die het met zich meedraagt.

Mijn werk richtte zich steeds meer op het ondersteunen van zorgprofessionals via mindfulness- en zelfcompassietraining. Omdat ik steeds terugkwam bij wat ik zelf had ervaren: dat het standaardadvies, “doe niet zo emotioneel, stop het maar weg” niet alleen nutteloos is, maar ronduit schadelijk.

Waarom afstand nemen niet werkt

Afstand houden van je gevoel is geen houdbare strategie. Het kost mensen hun welzijn, hun gevoel van betekenis en uiteindelijk hun vermogen om überhaupt met plezier het vak te blijven uitvoeren.

Zelfcompassie geeft een manier om wél verbonden te blijven met de persoon voor je, zonder jezelf daarin te verliezen. Neff beschrijft dit als het verschil tussen empathie die je in beslag neemt en compassievolle aanwezigheid. De één put je uit, de ander zorgt dat je het volhoudt. En het mooie is: het blijkt een vaardigheid te zijn, en zoals elke vaardigheid kan die worden aangeleerd en geoefend.

Daarom voelt het werk dat ik nu doe zo zinvol en voel ik me zo persoonlijk betrokken bij de training voor zorgprofessionals in Costa Rica die ik mede help organiseren. In de training leer je hoe je omgaat met die empathiemoeheid en creëren we de ruimte waar zorgprofessionals uit verschillende landen en achtergronden, voor één keer, niet hoeven te presteren, niet hoeven te verdedigen en niet hoeven te doen alsof.

Ruimte waar de vraag niet is “hoe kom ik hier doorheen?” maar “hoe zorg ik goed voor mezelf terwijl ik voor anderen zorg?” Dat is de vraag waarvan ik wou dat iemand me veel eerder had geholpen die te stellen.

Wil je meer weten over de training voor zorgverleners in Costa Rica? Alles over de 5-daagse Mindful Self-Compassion Intensive voor zorgprofessionals

Credits beeld: Clay Banks